In het midden van de 16e eeuw ontstaat in Duitsland de Christelijke theosofie, als bakermat van de Europese esoterie. Onderstaand treft u een (handzaam) overzicht aan van auteurs die de Christelijke theosofie hebben beïnvloed ('Ad fontes') of onderdeel van deze stroming zijn. De boeken zijn in Google books te bekijken - klik hiervoor het betreffende titelblad aan. Aan het eind van deze pagina wordt een korte uitleg gegeven over het ontstaan en de ontwikkeling van de Christelijke theosofie. Het overzicht is bedoeld als aanvulling op de tentoonstelling 'Die Suche nach dem wahren Glauben'. 


Apocriefen ORIGENES (†245) AUGUSTINUS (†430)   PSEUDO DIONYSIUS
APOCRIEFEN ORIGENES (†245) AUGUSTINUS (†430) PSEUDO DIONYSIUS
Anicius Manlius Severinus Boëthius († 525) Johannes Scotus (Eriugena) († 877) Albertus Magnus JAN VAN RUYSBROECK († 1381)
BOËTHIUS (†525) JOHANNES SCOTUS (†877) ALBERT MAGNUS (†1280) VAN RUYSBROECK (†1381)
Johannes Tauler Theologia deutsch Thomas van Kempen HEINRICH SUSO (†1366)
JOHANNES TAULER (†1361) THEOLOGIA DEUTSCH VAN KEMPEN (†1471) HEINRICH SUSO (†1366)
Raimund Lull († 1316) Nikolaus von Kues / Nicolaus Cusanus († 1464) Marsilio Ficino († 1499) vertaling van Corpus Hermeticum (Hermes Trismegistus) Giovanni Pico della Mirandola († 1494)
RAIMUND LULL (†1316) VON KUES (†1464) MARSILIO FICINO (†1499) PICO MIRANDOLA (†1494)
Johann Reuchlin (+ 1532) AGRIPPA VON NETTESHEIM Theophrastus Bombastus von Hohenheim /Paracelsus (+1541)  John Dee (1537-1608)
JOHANN REUCHLIN(†1532) NETTESHEIM (†1535) PARACELSUS (†1541) JOHN DEE (†1608)
Maarten Luther Kaspar Schwenckfeld († 1561) Sebastian Franck Valentin Weigel († 1588)
MAARTEN LUTHER (†1546) SCHWENCKFELD (†1561) FRANCK (†1542) VALENTIN WEIGEL (†1588)
Johann Arndt (†1621) Jakob Böhme († 1624) Robert Fludd († 1637) JOHANN VALENTIN ANDREAE (†1654)
JOHANN ARNDT (†1621)   JAKOB BÖHME (†1624) ROBERT FLUDD (†1637) VALENTIN ANDREAE (†1654)
Jean de Labadie (†1674) Antoinette Bourignon de la Porte (†1680) Gottfried Arnold (†1714) Madame Guyon
JEAN DE LABADIE (†1674) A. DE LA PORTE(†1680) GOTTFRIED ARNOLD (†1714) MADAME GUYON (†1717)
Louis-Claude de Saint-Martin († 1803) Karl von Eckartshausen Antoine Fabre d’Olivet († 1825) FRANZ VON BAADER
SAINT-MARTIN (†1803) ECKARTSHAUSEN (†1803) FABRE D'OLIVET (†1825) VON BAADER (†1841)


In het midden van de 16e eeuw zien we de Christelijke theosofie in Duitsland ontstaan als bakermat van de Europese esoterie. Meestal wordt bij het woord ‘theosofie’ gedacht aan de stelsels van Helena Petrovna Blavatsky (†1891) of Rudolf Steiner (†1925). Hun stelsels zijn duidelijk pantheïstisch van aard (‘God bevindt zich in alles’). De theosofie die we hier bespreken is echter theïstisch van karakter en houdt vast aan de Christelijke voorstellingen van schepping en verlossing van de wereld en de mensheid door God. De belangrijkste bronnen van de Christelijke theosofie zijn: a) het gedachtegoed van Martin Luther en de radicale vleugel van de Reformatie; b) de Navolging van Christus (‘Imitatio Christi’) met betrekking tot de Bergrede; c) het enthousiasme voor alles wat met Neoplatonisme, alchemie, mystiek, gnosis, hermetisme en kabbala heeft te maken. 

In de Christelijke theosofie zijn drie tijdvakken te onderscheiden waarin deze tot ontwikkeling komt. De eerste periode start in het midden van de 16e eeuw. Haar vertegenwoordigers zijn onder meer Johann Arndt en Jakob Böhme. Arndt werd onder andere beïnvloed door de mystiek van de Theologia deutsch, Thomas van Kempen en Johannes Tauler. Van deze werken en andere compileerde hij Vijf Boeken van het ware Christendom, die met zijn Paradies-Gärtlein tot de meest succesvolle devotiegeschriften te rekenen zijn. Böhme liet zich inspireren door de geschriften van de filosoof/theoloog Nikolaus von Kues, de alchemist Paracelsus, Kaspar Schwenckfeld (lid van de radicale vleugel van de reformatie), de mysticus Agrippa von Nettesheim en de theoloog Valentin Weigel.

De tweede periode begint in de tweede helft van de 17e eeuw en eindigt in het midden van de 18e eeuw. Het enthousiasme voor alles wat met het 'occulte' te maken heeft, tempert. Deze periode is er vooral een van radicalisering, de Navolging van Christus (‘Imitatio Christi’) met betrekking tot de ‘leefregels’ uit de Bergrede en de Christelijke gnosis over de wederkomst van Christus en het Duizendjarige Vrederijk. Velen zijn ervan overtuigd dat het 'Ware Christendom' slechts kan worden beleden buiten de gevestigde kerken en vormen zogenoemde Philadelphische ('broederlijke') Gemeenschappen. Velen moeten door dit ‘opruiende gedrag’ uitwijken naar andere gebieden in Duitsland (w.o. het Graafschap Wittgenstein-Berleburg) of naar het veel tolerantere Nederland. De radicale theosofie in deze tweede periode wordt in Duitsland als onderdeel van het Piëtisme beschouwd (het zogenoemde radicale Piëtisme). In deze periode zijn de vertegenwoordigers onder meer Gottfried Arnold, Johann Georg Gichtel, Johann Wilhelm Petersen en zijn vrouw Johanna Eleonora Petersen geb. von Merlau, Ernst Christoph Hochmann von Hochenau en Nikolaus Ludwig Graf von Zinzendorf. De radicale versie van de Christelijke theosofie krijgt navolging in het buitenland bij onder andere de Vlaamse Antoinette Bourignon de la Porte en de Engelse Jane Leade die eigen Philadelphische Gemeenschappen stichtten. Belangrijk is ook Jeanne Marie Guyon du Chesnoy te noemen, beter bekend als Madame Guyon. Zij was de belangrijkste representant van het zogenoemde Quiëtisme in de Rooms-katholieke Kerk. Er waren in deze periode ook grote groepen gematigde theosofen die min of meer de mystieke lijn van Johann Arndt volgden. 'Onze' graaf Casimir zu Sayn-Wittgenstein-Berleburg - die een prominente rol in de tentoonstelling 'Die Suche nach dem wahren Glauben' heeft - mag ook tot deze gematigde groep Christelijke theosofen gerekend worden.

Lees de brochure 'Een esoterische tijdreis'De laatste periode van de Christelijke theosofie is de periode van de Romantiek, die start in de tweede helft van de 18e eeuw waarin de radicalisering en het separatisme naar de achtergrond verdwijnen. De theosofische geschriften van onder meer Jakob Böhme worden voortgezet in het werk van de Franse filosoof Louis-Claude de Saint-Martin en de Duitse filosoof Franz von Baader. In de tweede helft van de 19e eeuw droogt echter de Christelijke theosofie praktisch op. Zij wordt verdrongen door de beweging van het zogenoemde ‘traditionalisme’ dat het herstel van oude liturgische waarden nastreeft en door een veelheid aan esoterische genootschappen en stromingen die min of meer het domein van de Christelijke theosofie claimen. 

nb. Veelal situeren we het begin van de Christelijke theosofie in het midden van de 16e eeuw. Er is echter veel voor te zeggen om de Christelijke theosofie pas aan het begin van de 17e eeuw te laten beginnen met de publicaties van Johann Arndt Vier Bücher vom wahren Christentum (1610);  Johann Valentin Andreae Chymische Hochzeit Christiani Rosenkreutz (1616); Michael Maier Atalanta fugiens (1618) en  Jacob Böhme Der Weg zu Christo (1621). Voor meer achtergrondinformatie over het begrip 'esoterie' en esoterische genootschappen, lees de brochure 'Een esoterische tijdreis'.

Mogelijk gemaakt door: